Eindelijk dan. Je zaait miljoenen zaadjes en de vlag kan in de top bij het eerste paardebloemetje, ook al duurt het seizoenenlang voordat ie kwam. Oprichter Jeff Bezos kwam een aantal jaar geleden tot de conclusie dat je wel erg veel boeken moest verkopen om de investeringen ooit terug te verdienen en vormde Amazon om tot allesverkoper op het internet. Heel verstandig.

Een ander nieuwsfeit: ‘ TPG beschouwt zijn internetsite als een belangrijker instrument in de communicatie met aandeelhouders dan het papieren jaarverslag’ (FD, 13 jan j.l.). In het land der botten moet er één het scherpste zijn. Natuurlijk heeft TPG gelijk; als iedereen televisie kijkt moet je niet proberen de meute te bereiken met de telex.

De drukkers sidderen van angst, maar ze hoeven niet te vrezen. TPG-bestuursvoorzitter Peter Bakker stelt hen gerust door te verklaren dat het papieren verslag zijn rol blijft houden als representatief document. Natuurlijk, het is tenslotte TPG.

Er zijn labiele profeten geweest die aangekondigd hebben dat het internet het boek zou laten verdwijnen. Op zich niet erg, maar er waren ook labiele gelovigen.

De vraag in het algemeen is: wat is de reactie op Werkelijk Grote Gebeurtenissen, zoals de uitvinding van de boekdrukkunst of de intrede van het internet?

Victor Hugo liet de aartsdeken Frollo in zijn roman Notre Dame de Paris ooit de vrees uitspreken dat het begin van de boekdrukkunst het eind van de kerk zou inluiden. ‘Ceçi tuera cela’ (dit zal dat doden, dit zal het einde betekenen van dat), waarbij Frollo het boek in zijn hand hield en op een kathedraal wees. Hij doelde daarbij op de strijd die zou ontstaan tussen het gesproken woord en het geschreven woord, tussen de kansel en het manuscript. De onaantastbare pastoor kreeg concurrentie van het bereikbare boek. Maar de angst ging nog verder. De boekdrukkunst zou niet alleen het geloof bedreigen, maar ook de architectuur. De ene kunst zou de andere verstikken. Het is allemaal reuze meegevallen.

Ceçi tuera cela, het is een profetie van alle tijden. Met de opkomst van het internet zou niet alleen het boek verdwijnen, zelfs het einde van de literatuur was in zicht door de vermaledijde hyperlinks. Nooit meer een lineair verhaal van vele pagina’s dat zich laat lezen in een volgorde zoals die bedoeld was, nee, als kikkers zouden we van de ene paragraaf naar de andere alinea kunnen springen.

Het knappe van Jeff Bezos is dat hij inzag dat de rol van het boek groter dan ooit voorheen zou worden. Daarom begon hij een ouderwetse boekhandel op het nieuwerwetse internet. Je kunt hem zijn megalomane aanpak verwijten, niet zijn visie.

Het blijft interessant om te volgen wat de reacties zijn op ingrijpende veranderingen in een samenleving. Er zijn twee uitersten mogelijk, en er is een middenweg. ‘Ceçi tuera cela’ is een uiterste, het ene uiterste is dat het heden wordt verslonden. Het zal niet de werkelijkheid blijken, want je hebt met mensen te maken. Het andere uiterste is het conservatieve ‘alles zal bij het oude blijven’. Het zal niet de werkelijkheid blijken, want je hebt met mensen te maken. Tot slot, er is de tussenvorm, die het goede van de bestaande weet te combineren met de verworvenheden van het nieuwe. Het is een combinatie van emancipatie en trouw, van opportunisme en hechting, van verandering en behoud.

Daarom ben ik het eens met Bakker van TPG: het papieren jaarverslag zal nooit verdwijnen maar mag in een volstrekt sobere gedaante ten tonele worden gevoerd. En vervolgens kom ik met de volgende paradoxale hoop: dankzij het internet komt er een grote schrijverspot vanuit het bedrijfsleven beschikbaar.

Het zit als volgt.

De huidige jaarverslagen zijn als Siamese tweelingen. Door een speling van de commercie zijn twee eenheden die niet natuurlijk bij elkaar horen aan elkaar geklonken. Die tweeling heet rapportageplicht en representatie.

Mijn voorstel luidt: laat het totale budget ongewijzigd. De verplichte rapportage met stramme en statische bedragen en ratio’s geschiedt op papier, zonder glans en kleur, een plastic voor- en achterkant, ijzeren ringetjes er omheen en klaar is Kees. Natuurlijk, ook op het internet.

Maar dan. Ieder jaar krijgt een schrijver de mogelijkheid om een prachtig boek te maken over een in samenspraak met deonderneming te bepalen thema. Vierkleuren? Geen bezwaar. Laat Lieve Joris verhalen schrijven over plantages in Afrika ( Heineken ), Thomas Roosenboom over de emancipatie van het kind in het begin van de twintigste eeuw ( Numico ), laat Mulisch een aantal essays schrijven over de vergankelijkheid van het heelal (Shell).

Ceçi tuera cela, de visionaire Frollo’s (‘het boek en de boekenwinkel verdwijnen’, een snufje Negroponte en een korreltje Maurice De Hond) zijn gelukkig teruggeroepen door de loyale werkelijkheid. Bezos zag het uitstekend: dankzij het internet worden er meer boeken verhandeld. En na vandaag: dankzij het internet gaan alle beursgenoteerde fondsen jaarlijks een literair juweel opde markt brengen.

Auteur: Joost Steins Bisschop

Datum: 13 januari 2004

Bron: Het Financieele Dagblad