Zo af en toe hoor je van die geluiden waaruit blijkt dat de invloed van moderne technologieën onrust baart. Het gaat dan over de nieuwe vormen van communicatie, vormen die steeds directer worden. Het gaat over het contact tussen mensen, de berichtgeving over het nieuws, er verdwijnen steeds meer schakels in de vorm van toelichters, uitleggers of - meer in het algemeen - tijd.

Washington Post-columnist Robert Samuelson schreef in het FD van 28 augustus over zijn beweegredenen om geen mobiele telefoon te willen hebben. 'Tot degenen die mobiele telefoons als symbool van de vooruitgang zien, zeg ik: zij verergeren de verontreiniging van ons akoestisch milieu en doorbreken onze zelfverkozen afzondering'. Samuelson belooft plechtig dat hij zich zal blijven verzetten tegen pinpassen, laptops en digitale camera's.

In diezelfde krant besprak Anton C. Zijderveld de terreur van de directe communicatie die mede mogelijk wordt gemaakt door technologische ontwikkelingen. Hij maakt zich ernstig zorgen over de steeds directere omgangsvormen. Er wordt heel snel getutoyeerd - hij krijgt mails met 'hoi Anton' als aanhef - en hij is verbaasd over het gemak waarmee we gebruikmaken van de mogelijkheid om middels radio en tv rechtstreeks getuige te zijn van gebeurtenissen in de wereld.

En als derde schreef Bas Heijne in de NRC van afgelopen vrijdag over de overvloed aan nieuws dat rechtstreeks tot ons komt en het antwoord van de kunst op dit verschijnsel. De afstand tussen de mens en het nieuws is dramatisch verkleind, we zijn getuigen van dingen die zich daar én nu afspelen en wanen ons in de nabijheid van wat er gebeurt; in werkelijkheid zijn we er misschien wel verder van af dan voorheen.

Ja, inderdaad, er is heel veel veranderd de laatste tientallen jaren en daar heeft de technologie een belangrijke rol in gespeeld. Ik heb mezelf ook veelvuldig afgevraagd waar het evenwicht zit tussen het wenselijke en het mogelijke. Moest ik naar die beelden van de onthoofding van Berg op internet kijken? Zet ik mijn mobiele telefoon aan als ik het IJsselmeer op ga? Het zijn eigen afwegingen. Wat Samuelson zegt, is een vorm van conservatieve stoerdoenerij die zal gedijen in een omgeving met veel lambriseringen, kroonluchters en zegelringen. Vroeger was alles beter, aan mijn lijf geen polonaise. Het worden barre tijden voor Samuelson. Betalen zonder pinpas wordt ontmoedigd en het ontwikkelen van fotorolletjes wordt duurder dan het afdrukken van digitale opnames. Dat is allemaal goed.

Veel fundamenteler is de constatering dat we zo direct in contact kunnen staan met alles wat er in de wereld gebeurt. En dat dit soms tot invloeden leidt die we als bedreigend kunnen ervaren, en dat derhalve de technologie een overheersende invloed uitoefent op de wijze waarop wij mensen worden geïnformeerd.

Het is allemaal waar. Maar laten we nooit uit het oog verliezen dat het de mensen zijn die bepalen hoe technologie wordt ingezet. Als Zijderveld op de bank zit te kijken naar Amerika tegen Irak moet hij zich realiseren dat de beelden door mensen aan de andere kant van de verbinding zorgvuldig worden opgenomen, dat het tijdstip van sommige aanvalsbewegingen afhankelijk was van prime-time in de VS. We moeten immers zo veel mogelijk geld halen uit adverteerders.

Waarom krijgen we nauwelijks beelden uit Darfur? Omdat we die beelden toch wel kennen. Zou een volgende ontvoering van journalisten er ook weer toe leiden dat heel Frankrijk in rep en roer is, vraagt Heijne zich terecht af.

Drie zaken lijken me relevant. Als eerste, de mensen vinden spectaculaire dingen uit en ze zijn in staat om er nog spectaculairder misbruik van te maken. Maar de mogelijkheid om rechtstreeks beelden uit te zenden kun je niet vergelijken met de uitvinding van bijvoorbeeld de atoombom. Ten tweede is er de wet van de afnemende meeremoties. Het tiende onthoofdingsfilmpje doet ons weinig meer. Een zelfmoordaanval in Irak of ontplofte schoolbus in Israël, het haalt de rubriek 'kort nieuws' misschien. En ten derde is er mediageniek nieuws en saai nieuws. Het nieuws als modeshow; het beeldrijke nieuws haalt de catwalk van het journaal, het meer theoretische nieuws verdwijnt naar de achtergrond van de praatprogramma's.

Mooi is het niet, maar we doen het allemaal zelf. Het lijkt er soms op dat we de boodschapper ter dood veroordelen in plaats van de veroorzakers van het bericht.

JOOST STEINS BISSCHOP

Copyright (c) 2004 Het Financieele Dagblad