Experimentele economie
Hoe het lokaal eruitziet op vrijdagochtend is altijd een verrassing. Wat geen verrassing is, is dat ik er iedere vrijdagochtend ben. Het is een lokaal in ‘de Bolderik’, een van de drie lagere scholen in ons dorp. Sinds een aantal jaren ben ik er een ochtend per week, van half negen tot twaalf, en in drie lesuren geef ik schaken, Frans en wiskunde aan drie klasjes met kinderen uit groep zes, zeven en acht. Het is een aflossing van de schuld die ik heb aan de school die mijn kinderen leerde lezen, schrijven en rekenen.
Het wiskundeklasje is de kleinste van de drie, en bestaat uit vijf leerlingen uit groep acht: Renée, het enige meisje, Ties, Thijs, Ali en Tim. Wat we doen varieert van Pythagoras tot kansberekening en van de Turing-test tot het trappenraadsel met de kabouters. Als het maar uitdaagt. Iedere week maakt iemand een verslag, daar houden we een weblog van bij. Je gaat tenslotte met je tijd mee of niet.
Gisteren hadden we het over solidariteit, belasting betalen, glasvezel aanleggen waar iedereen plezier van kan hebben en het onderling maken van afspraken. Ik herinnerde mij de Public Goods Game, en dacht dat het een aardig experiment was om dat met het wiskundeklasje te spelen.
De Public Goods Game is afkomstig uit de de experimentele economie. In dit geval vijf spelers maken deel uit van een gemeenschap, een klasje bijvoorbeeld. Het betalen van de belasting van drie euro per jaar is voor eenieder een keuze; je mag dus zelf beslissen of je meedoet of niet. De regel is dat als je drie euro bijdraagt iedere klasgenoot daar één euro beter van wordt. Het totaal te besteden bedrag van de hele klas is dan dus vijf euro. Dat komt bijvoorbeeld doordat er dan betere boeken kunnen worden gekocht waardoor je makkelijker leert, of omdat we dan grotere zakken pepernoten kunnen inkopen voor hetzelfde bedrag.
Er zijn twee manieren om hiernaar te kijken. Vanuit het perspectief van de totale klas, de som der leerlingen, is het verstandig om allemaal belasting te betalen. De afzonderlijke leerling echter kan wel eens denken: ‘Mooi is dat, ik geef drie euro weg en krijg er maar eentje terug. Dat kost me twee euro. Ik doe niet mee.’
Duidelijk is dat de klas als geheel er het best van wordt als iedereen meebetaalt aan de belasting. Desnoods gooi je al het verdiende geld op een hoop, koop je een grote doos met kilozakken pepernoten en deel je die pepernoten vervolgens eerlijk met iedereen.
Ik had monopolygeld meegenomen. Iedereen kreeg evenveel biljetten waarna ik de spelregels heb uitgelegd. Ja, het was duidelijk.
De eerste ronde. De leerlingen mochten niet overleggen met elkaar. Twee van de vijf waren bereid belasting te betalen (‘co-operators’), en drie van hen niet (‘defectors’). Ze waren zelf verbaasd over deze uitslag. In de tweede ronde gebeurde wat de theorie voorspelt: omdat het bekend is dat er zoveel ontduikers zijn neemt het aantal ontduikers toe. Het werden er vier.
Vervolgens ging ik het lokaal uit, de vijf mochten met elkaar overleggen en als ik terug zou komen zouden we de derde ronde spelen. In die ronde waren er drie co-operators en twee defectors.
Laatste ronde. Ik rekende voor hoeveel kilo pepernoten we zouden kunnen kopen als iedereen meedeed. De slimmeriken zag ik rekenen. Als zij als enige niet zouden meedoen zouden ze meer overhouden. Het spel wordt gespeeld. Iedereen legt gelijk in. Er waren vier vermeende slimmeriken, vier ontduikers dus. En er was er eentje die van tevoren had opgeroepen om allemaal mee te doen met het betalen van de belasting: ‘Niet antisociaal doen nu, dat is net zo erg als stelen’. De oproep bleek dus vergeefs te zijn. De defectors waren Renée, Ties, Tim, en Thijs.
De enige die vier rondes lang bereid was om belasting te betalen, was Ali.
Joost Steins Bisschop is publicist en adviseur. E-mail: joost@steinsbisschop.nl.
Copyright (c) 2007 Het Financieele Dagblad