Het raakte bekend als het ‘Panopticum’, een cirkelvormige gevangenis met in de buitenste ring de cellen. In het middelpunt van de cirkel, op de binnenplaats, stond de wachttoren van de cipiers. Het kwam er op neer dat een paar cipiers vele gevangenen in de gaten konden houden zonder dat zij dit zelf zagen. Ruimer gezegd: de cipiers wisten alles van het gedrag van gevangenen, de gevangenen wisten niets van de cipiers.

Van iemand die op straat loopt te bellen is bekend met wie hij belt, een aantal keren per minuut worden de lengte- en breedtegraad tot op de meter nauwkeurig geregistreerd. Met een navigatiesysteem in je auto wordt iedere kilometer ergens bewaard. Iedere bankoverboeking wordt langdurig gearchiveerd, elke pinpasopname is bekend, zeker als hij vergezeld gaat van de spreekwoordelijke bonuskaart. Thuisgekomen ga je je vriendin mailen dat het zo eng wordt allemaal; je mail wordt bewaard door je provider. We zijn gevangenen geworden, zoals in het Panopticum van Bentham. Als het nodig is kan een partij (het Openbaar Ministerie, de Belastingdienst, de AIVD) toegang proberen te krijgen tot gegevens over ons laten en vooral ons doen. Zij kunnen alles van ons te weten komen, wij weten niets van hen.

Het is nauwelijks nieuw. Wat wél steeds duidelijker wordt, is dat het geheugen van de bewakers steeds geavanceerder en langer wordt terwijl het geheugen van de mens gelijk blijft. Er is een ongelijke strijd gaande en de vraag is in hoeverre een verstoring van het evenwicht tussen weten en vergeten gevolgen gaat hebben voor onze maatschappij.

In de decemberuitgave van het internettijdschrift Netkwesties – altijd leesbaar – kwam de bewaarplicht van de internetproviders aan de orde. Het geval wil dat een grote meerderheid van justitieministers in Europa voorstander is van een uitgebreide vergaar- en bewaarplicht bij telecombedrijven en internetproviders. Het betreft hier ook gegevens die niet bepaald noodzakelijk zijn voor de bedrijfsvoering. Minister Donner gaat de Kamer in januari 2005 informeren over het nut van deze uitbreiding, maar de internetproviders zijn al in touw gekomen middels een paginagrote petitie in de landelijke pers. Zij maken zich grote zorgen over zowel de wenselijkheid als de haalbaarheid van het voornemen. De AIVD mag dan wel in de personele problemen zitten, om het zo grondig aan te pakken vindt men wat al te gortig worden.

In hetzelfde artikel werd verwezen naar een artikel over de sociale voordelen van vergeetachtigheid (‘Data retention and social forgetfulness’, Blanchette and Johnson). Een maatschappij moet beschikken over een vergevingsgezind geheugen. Een faillissement is voor een ondernemer misschien een tragisch einde, maar tevens de kans op een nieuw begin. Kees B., de Vlaardinger die vier jaar lang onterecht vastzat op verdenking van de moord op Nienke, werd vooral verdacht omdat hij eerder met justitie in aanraking was geweest. ‘Eens een dief altijd een dief’ is een spreekwoord dat alleen kan gedijen in een samenleving met een ijzeren geheugen. Of toepasselijker, een siliconen geheugen.

De mens is een bedreiging voor zichzelf; enerzijds maken we ons grote zorgen over de toenemende bedreiging van de privacy, anderzijds gedraagt de modale burger zich voorbeeldiger dan de broodkruimels strooiende Hans uit het bekende sprookje. Een terrorist daarentegen zul je nooit op een pinpasje of een mobiele telefoon met abonnement betrappen.

We moeten toch echt gaan inzien dat de verstoring van het geheugenevenwicht tussen een samenleving en de haar besturende overheid niet zonder gevolgen zal blijven. Enerzijds gaat van de maatregelen om de bewaarplicht te vergroten een discriminerende werking uit (de burgerlijke Hans wordt gepakt, de boze wolf die zich vermomt blijft onzichtbaar), anderzijds is het nu eenmaal zo dat er naast het recht om dingen te weten ook zoiets bestaat als het recht om dingen te vergeten.

Het Panopticum van Bentham was een ontwerp op papier, maar het komt in de buurt. Ze weten steeds meer over ons, en wat erger is, ze vergeten steeds minder. Het recht om te vergeten is een mensenrecht. Misschien is dat het wel, dat er nog nooit is gedacht aan een stelsel van systeemrechten. Iets voor 2005?  

JOOST STEINS BISSCHOP

Copyright (c) 2004 Het Financieele Dagblad